Đừng chỉ đến Đài Loan để nhìn thấy một hòn đảo.
Hãy đến để nghe những câu chuyện đã làm nên nó.

Đài Loan có thể được nhớ đến bằng những điều rất dễ nhận ra: Taipei 101 giữa đường chân trời Đài Bắc, những khu chợ đêm đầy ánh sáng, những ngôi đền đỏ rực, những dãy núi phủ xanh hay một ly trà sữa trân châu.

Nhưng nếu chỉ nhìn Đài Loan bằng những hình ảnh ấy, chúng ta mới chỉ nhìn thấy phần nổi của một hòn đảo có lịch sử và văn hóa rất nhiều lớp.

Bởi đằng sau một ngôi đền có thể là câu chuyện của những người di cư vượt biển. Đằng sau một chén trà có thể là câu chuyện về thương mại quốc tế và sự hình thành của một thành phố. Đằng sau một bảo tàng có thể là hành trình của hàng trăm nghìn cổ vật đi qua những năm tháng chiến tranh. Và đằng sau một sân khấu tưởng như chỉ dành cho giải trí lại có thể là câu chuyện về một nghệ nhân đã dành gần cả cuộc đời để cứu một loại hình nghệ thuật khỏi biến mất.

Đó mới là Đài Loan mà chúng ta muốn khám phá.

ĐIỀU 1  |  ĐÀI LOAN KHÔNG CHỈ CÓ MỘT CÂU CHUYỆN VỀ CON NGƯỜI

Muốn hiểu một hòn đảo, trước hết hãy lắng nghe những người đã sống ở đó từ rất lâu.

Nếu muốn hiểu Đài Loan, có lẽ nên bắt đầu từ những người đã sống trên hòn đảo này trước khi những thành phố hiện đại xuất hiện. Lịch sử Đài Loan không bắt đầu từ những tòa nhà cao tầng, những tuyến tàu cao tốc hay những khu chợ đêm. Nó bắt đầu từ những cộng đồng đã gắn đời sống của mình với núi rừng, sông biển và những vùng đất mà tổ tiên họ truyền lại.

Ngày nay, Đài Loan chính thức công nhận 16 dân tộc bản địa. Mỗi cộng đồng có ngôn ngữ, phong tục, nghi lễ, nghệ thuật và cách nhìn về thế giới riêng. Hai nhóm Hla’alua và Kanakanavu trở thành những dân tộc thứ 15 và 16 được chính thức công nhận vào năm 2014. Đây không đơn thuần là một con số hành chính; phía sau đó là cả một quá trình xã hội dài, trong đó các cộng đồng bản địa từng bước khẳng định tiếng nói và bản sắc của mình.

Trong nhiều thập niên, những câu hỏi về đất đai, ngôn ngữ, giáo dục, văn hóa và quyền của các cộng đồng bản địa đã trở thành một phần quan trọng của câu chuyện hiện đại Đài Loan. Khi một cộng đồng có thể đưa ngôn ngữ của tổ tiên trở lại trường học, khôi phục nghi lễ, phục dựng nghề thủ công hoặc kể câu chuyện lịch sử của chính mình, đó cũng là lúc văn hóa được trao lại quyền tự kể.

Vì vậy, khi nhìn thấy một bộ trang phục Paiwan, những hoa văn Rukai, những điệu múa của người Amis hay những bài hát truyền thống của người Bunun, chúng ta không chỉ đang nhìn thấy một màn trình diễn đẹp mắt. Ta đang nhìn thấy ký ức của những cộng đồng đã đi qua rất nhiều biến đổi nhưng vẫn cố gắng giữ lại điều khiến họ biết mình là ai.

Đó là một trong những điều đầu tiên khiến Đài Loan trở nên đặc biệt: một hòn đảo hiện đại nhưng không hoàn toàn cắt đứt với những lớp văn hóa cổ xưa. Những câu chuyện ấy vẫn tiếp tục được kể, không chỉ trong bảo tàng mà trong chính đời sống của cộng đồng.

“Một nền văn hóa chỉ thực sự sống khi những người mang nó vẫn còn có thể kể câu chuyện của chính mình.”

ĐIỀU 2  |  CÓ MỘT ĐÀI LOAN ĐƯỢC KẾT NỐI BẰNG NHỮNG BƯỚC CHÂN HÀNH HƯƠNG

Từ một vị thần biển đến những con đường dài hàng trăm cây số.

Hãy thử tưởng tượng một đêm ở Đài Loan: hàng nghìn người bước ra đường. Có người đi bộ hàng chục cây số. Có người mang theo đồ ăn, nước uống và những vật dụng cần thiết. Có người ngủ tạm ở những ngôi đền dọc đường. Có người đi cùng gia đình, có người đi cùng bạn bè, cũng có người đã tham gia hành trình này suốt nhiều năm.

Họ không đi để thi đấu. Họ đang tham gia một cuộc hành hương gắn với tín ngưỡng Mazu – Thiên Hậu Ma Tổ, vị nữ thần biển có ảnh hưởng sâu rộng trong cộng đồng người Hoa ven biển và tại Đài Loan.

Tín ngưỡng Mazu được những người di cư từ Phúc Kiến mang đến Đài Loan từ nhiều thế kỷ trước. Theo Taiwan Tourism Administration, hiện có hàng trăm ngôi đền trên đảo thờ Mazu; cuộc hành hương của đền Dajia Jenn Lann là một trong những sự kiện tôn giáo – văn hóa quy mô lớn nhất.

Điều đáng nhớ là Mazu không chỉ tồn tại trong một ngôi đền. Trong những ngày hành hương, tượng thần được rước qua các cộng đồng. Người dân hai bên đường chờ đón, dâng hương, chuẩn bị thức ăn và nước uống cho đoàn. Những gia đình mở cửa nhà, những cửa hàng dựng bàn phục vụ người hành hương, những ngôi đền nhỏ trở thành điểm dừng chân.

Một tín ngưỡng vì thế trở thành một mạng lưới cộng đồng. Người này đi cùng người kia. Người ở vùng này gặp người ở vùng khác. Một cuộc hành hương tôn giáo trở thành dịp để cộng đồng tái khẳng định mối liên hệ của mình với quê hương, gia đình và những người xung quanh.

UNESCO đã ghi nhận Mazu belief and customs là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, nhấn mạnh vai trò của tín ngưỡng này trong việc củng cố các mối quan hệ gia đình, cộng đồng và bản sắc văn hóa.

Đứng bên một con đường nơi đoàn rước đi qua, điều gây ấn tượng có thể không phải là một công trình nổi tiếng. Đó là cảnh rất nhiều con người cùng bước về một hướng, trong cùng một nhịp của niềm tin.

“Có những truyền thống được giữ lại bằng sách. Nhưng cũng có những truyền thống được giữ lại bằng chính bước chân của con người.”

ĐIỀU 3  |  MỘT CHÉN TRÀ TỪ ĐÀI BẮC TỪNG ĐI RA THẾ GIỚI

Câu chuyện về Dadaocheng, John Dodd và sự trỗi dậy của trà Đài Loan.

Ngày nay, người ta có thể nghĩ về trà Đài Loan như một nét đẹp của văn hóa thưởng trà: những đồi trà xanh, những ấm trà nhỏ, những cuộc trò chuyện chậm rãi. Nhưng hơn một thế kỷ trước, trà còn là câu chuyện về thương mại quốc tế, những con tàu và sự hình thành của một khu phố từng là trái tim thương mại của Đài Bắc.

Hãy đến Dadaocheng. Ngày nay, nơi đây nổi tiếng với những con phố cổ, các cửa hàng trà, những ngôi nhà mang dấu ấn lịch sử và không khí hoài niệm. Nhưng vào thế kỷ XIX, Dadaocheng từng phát triển mạnh nhờ thương mại, đặc biệt là hoạt động buôn bán trà.

Sau khi cảng Tamsui mở cửa giao thương, trà trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu quan trọng. Từ khoảng năm 1869 đến 1895, Dadaocheng bước vào thời kỳ phồn thịnh của thương mại trà.

Trong câu chuyện ấy có một nhân vật đáng nhớ: John Dodd, một thương nhân người Anh. Ông đến Đài Loan vào thế kỷ XIX và tham gia thúc đẩy việc xuất khẩu trà. Theo National Museum of Taiwan History, thời kỳ đầu trà Đài Loan thường phải đưa sang Phúc Kiến để hoàn thiện trước khi bán ra thị trường. Dodd đã xây dựng cơ sở chế biến tại Dadaocheng, giúp trà được hoàn thiện ngay tại Đài Loan và đưa trực tiếp ra thị trường quốc tế.

Những lô trà thành công tại New York đã góp phần khiến trà Đài Loan được biết đến rộng rãi hơn. Khi thương mại phát triển, Dadaocheng cũng thay đổi: cửa hàng mọc lên, thương nhân tìm đến, hàng hóa lưu chuyển và cư dân tập trung ngày càng đông.

Điều thú vị là một thức uống tưởng như rất giản dị lại có thể kể câu chuyện về sự mở cửa của cả một thành phố. Một lá trà không chỉ đi từ đồi xuống nhà máy. Nó đi từ bàn tay người trồng, qua khu phố thương mại, lên tàu và vượt đại dương.

Vì thế, nếu một ngày bạn ngồi trước một ấm trà ở Đài Loan, hãy thử tưởng tượng xa hơn một chút. Trong vị trà ấy không chỉ có núi, mưa và bàn tay người trồng trà. Nó còn có bến cảng, những thương nhân, những con tàu và khát vọng đưa một sản vật địa phương bước ra thế giới.

“Đôi khi lịch sử của một thành phố có thể được kể lại bằng một chén trà.”

ĐIỀU 4  |  CÓ NHỮNG BÁU VẬT ĐÃ ĐI QUA CẢ MỘT THẾ KỶ TRƯỚC KHI ĐẾN ĐÀI BẮC

National Palace Museum – nơi một bộ sưu tập trở thành ký ức của một thời đại.

Một trong những nơi nổi tiếng nhất Đài Loan là National Palace Museum – Bảo tàng Cố Cung Quốc gia ở Đài Bắc. Nhưng nếu chỉ đến đó để xem những món đồ cổ quý giá, chúng ta sẽ bỏ lỡ một câu chuyện còn đáng nhớ hơn: hành trình của chính những cổ vật ấy.

Những bộ sưu tập được bảo tàng kế thừa đã trải qua những năm tháng biến động của thế kỷ XX. Trong bối cảnh chiến tranh và thay đổi chính trị, nhiều hiện vật được đóng gói, vận chuyển, kiểm kê và bảo quản qua nhiều địa điểm khác nhau.

Theo chính National Palace Museum, sau khi đến Đài Loan, các bộ sưu tập của Palace Museum và Preparatory Office of the National Central Museum từng được lưu giữ tại Peikou và Wufeng ở Đài Trung. Đến năm 1965, hai bộ sưu tập được hợp nhất tại Waishuangxi, Đài Bắc. Tổng số hiện vật và tài liệu khi đó lên tới 608.985.

Hãy thử hình dung con số ấy: hàng trăm nghìn hiện vật, từ tranh, thư pháp, đồ đồng, đồ ngọc đến sách cổ và các vật dụng cung đình. Mỗi món đồ vốn đã có một lịch sử riêng; nhưng cuộc di chuyển của cả bộ sưu tập lại tạo thành một câu chuyện lịch sử khác.

Đó là câu chuyện về việc con người cố gắng bảo vệ ký ức trong thời đại mà mọi thứ xung quanh có thể thay đổi. Một món đồ ngọc có thể nhỏ bé, nhưng nó mang theo kỹ thuật của một thời đại. Một bức thư pháp có thể chỉ nằm trên một cuộn giấy, nhưng nó lưu giữ cách con người từng suy nghĩ và viết nên thế giới của mình.

Vì vậy, khi đứng trước một hiện vật ở Cố Cung, câu hỏi thú vị nhất có lẽ không chỉ là: “Nó đẹp đến mức nào?” Mà còn là: “Nó đã đi qua những gì để có thể đứng trước mặt mình ngày hôm nay?”

Khi đặt câu hỏi ấy, bảo tàng thay đổi. Nó không còn là nơi chỉ để xem cổ vật. Nó trở thành nơi lịch sử có thể được nhìn thấy bằng mắt – và đôi khi, cảm nhận bằng một sự im lặng rất khó gọi tên.

“Có những hiện vật quý vì chúng cổ xưa. Nhưng có những hiện vật càng quý hơn vì chúng đã sống sót để kể lại câu chuyện của mình.”

ĐIỀU 5  |  CÓ MỘT NGHỆ NHÂN ĐÃ DÙNG CẢ CUỘC ĐỜI ĐỂ GIỮ LẠI NHỮNG CON RỐI

Lý Thiên Lộc và câu chuyện về một nghệ thuật không chịu biến mất.

Nếu muốn tìm một câu chuyện đẹp về nghệ thuật Đài Loan, hãy tìm hiểu về Lý Thiên Lộc (Li Tian-lu), một trong những nghệ nhân múa rối tay nổi tiếng nhất của Đài Loan thế kỷ XX.

Ông sinh năm 1910 tại Đài Bắc và lớn lên trong môi trường của nghệ thuật múa rối. Năm 14 tuổi, ông bắt đầu con đường chuyên nghiệp. Đến năm 22 tuổi, ông thành lập đoàn rối I Wan Jan.

Nhưng nghệ thuật mà ông theo đuổi không tồn tại trong một thế giới đứng yên. Chiến tranh, xã hội hiện đại, điện ảnh và truyền hình lần lượt xuất hiện, khiến những sân khấu truyền thống phải đối mặt với nguy cơ bị khán giả bỏ lại phía sau.

Thay vì chỉ giữ nguyên những gì được truyền lại, Lý Thiên Lộc tìm cách làm cho nghệ thuật ấy có thể tiếp tục sống. Ông đưa những yếu tố của Kinh kịch và âm nhạc Beiguan vào múa rối tay, tạo nên những cách biểu đạt mới.

Ông cũng truyền nghề cho thế hệ trẻ. Một trong những học trò đáng chú ý là Jean-Luc Penso, người Pháp, sau khi gặp và học nghề từ ông tại Đài Loan đã trở về Pháp thành lập đoàn múa rối của riêng mình.

Câu chuyện ấy cho thấy một điều rất đẹp: bảo tồn truyền thống không nhất thiết có nghĩa là đóng băng truyền thống trong quá khứ.

Đôi khi, muốn giữ một nghệ thuật sống, người ta phải tìm cách để nó bước vào một thế giới mới.

Cuộc đời Lý Thiên Lộc sau đó còn được đạo diễn Hầu Hiếu Hiền đưa lên màn ảnh trong bộ phim The Puppetmaster. Từ một sân khấu nhỏ và những con rối trong lòng bàn tay, câu chuyện về một nghệ nhân trở thành câu chuyện về cả một thời đại của Đài Loan.

Đó có lẽ là sức mạnh kỳ diệu của nghệ thuật. Một người có thể già đi. Một sân khấu có thể thay đổi. Nhưng nếu có người tiếp tục truyền lại, ký ức vẫn còn cơ hội để sống.

“Muốn giữ một truyền thống sống mãi, đôi khi không phải giữ nó nguyên vẹn trong quá khứ, mà là giúp nó tìm được một cách để sống trong hiện tại.”

VÀ CÓ LẼ ĐÓ LÀ ĐIỀU ĐẶC BIỆT NHẤT CỦA ĐÀI LOAN

Đài Loan có thể bắt đầu bằng một ly trà sữa. Có thể bắt đầu bằng một khu chợ đêm. Có thể bắt đầu bằng một bức ảnh Taipei 101.

Nhưng nếu chịu khó bước chậm hơn một chút, bạn sẽ gặp một Đài Loan rất khác.

Một Đài Loan của những cộng đồng đã kiên trì giữ tiếng nói và văn hóa của mình. Của những tín ngưỡng vẫn được gìn giữ bằng những bước chân trên đường phố. Của một chén trà từng đi theo những con tàu từ Dadaocheng ra thế giới. Của những báu vật đã vượt qua những biến động lịch sử để tiếp tục được bảo tồn. Và của những nghệ nhân đã dành cả đời để truyền lại một nghệ thuật cho thế hệ sau.

Đến Đài Loan, bạn có thể nhìn thấy những tòa nhà hiện đại. Nhưng nếu chịu khó bước chậm hơn một chút, bạn sẽ nhìn thấy những con người, ký ức và câu chuyện nằm phía sau chúng.

Và có lẽ đó mới là điều khiến một điểm đến trở nên đáng nhớ: không phải vì bạn đã nhìn thấy bao nhiêu, mà vì sau chuyến đi, bạn hiểu thêm bao nhiêu về nơi mình vừa đặt chân đến.

Đài Loan – một hòn đảo nhỏ, nhưng mỗi bước chân lại có thể mở ra một câu chuyện.

📚 NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO

National Palace Museum – History of the Collection: https://www.npm.gov.tw/Articles.aspx?l=2&sno=03001513

National Museum of Taiwan History – Tea and John Dodd: https://the.nmth.gov.tw/nmth/en-us/Item/Detail/0dda5eb9-48e6-4a32-b241-a9ce4f415a09

Taiwan Tourism Administration – Mazu: https://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0002022

Executive Yuan – Indigenous Peoples: https://english.ey.gov.tw/Page/61BF20C3E89B856/6bc708cb-2935-4d2d-a738-8157ee620564

Ministry of Culture Taiwan – Li Tian-lu: https://www.moc.gov.tw/en/News_Content2.aspx?n=480&s=17455

Taipei City Government – Dadaocheng tea trade: https://english.gov.taipei/News_Content.aspx?n=4FF938C7E036410F&s=3DB65D2882378503&sms=A03DD346DED13796

UNESCO – Mazu Belief and Customs: https://ich.unesco.org/en/RL/mazu-belief-and-customs-00227